Մասնակից 4

Զգայական ազդակները շատ են։ Մարդկային սիրտն անհեթեթ սովորություն ունի ճակատագիր անվանելու միայն այն, ինչը կործանում է իրեն։ Երբ բանականությունը մեզ թողնում է անգիտության մեջ, ստիպված տրվում ենք պատահմունքի կամքին։ Բայց մի՞թե մենք ընտրում ենք նախապես սահմանված ընտրությունը և եթե այո, ապա ինչպե՞ս, ինչի՞ համար: Արդյոք կա՞ աշխարհում ավելի անսիրտ նկարագիր, քան մարդկային դաժանությունն է։ Ասում են՝ բառերը ոչինչ չեն փոխում, կարևոր են հայացքը, միտքը (որը խոսում է լռության մեջ), պարզ ու ջերմագին գրկախառնությունները։ Իսկ դու ի՞նչ ես կարծում. մենք կարողանում ենք ընտրել մեզ բաժին հասած հայացքներն ու ուղին։

Պատերազմի բովից թրծված գնդակներ։ Նռնակների պայթյուն։ Արնաշաղախ գետեր։ Խլացնող ձայների մեջ սպանիչ ու հարատև լռությամբ պարփակված հոգիների անեզր գերեզմանատուն։ Զինվոր լինելը պարծանք է, հերոսություն անելը՝ անմահ լինելու առաջնահերթ գրավական, բայց այ ապրելը, այնպես ապրելը, որ մարմինդ չպատվի մահացած ցավով, անհնար է։ Կարմրում էր դաշտը, կանաչը ծածկվում սևացած արյամբ։ Մի՞թե խաղաղ օրերի թռչունների ծլվլոցն ու հարազատ զինվոր ընկերների զրնգուն ծիծաղը ամոքվեցին ու ձայն բարձրացրին ագռավների շուրթերից։ Մի՞թե պատերազմը ունակ է խլելու մարդկային հոգիների կարոտի տենչը։ Երիտասարդ զինվորի աչքերում ցավից կուրացած արյան բծեր էին միայն ճառագում։ Կարծես այդ օրից գծվում էր կյանքի դառնացած, անհավասար, ընտրված ճակատագրի անլույս ճանապարհը։

Ամիսներ գլորվեցին։ Արյան բծերը փոխարինվեցին սպիացած վերքերով, բայց արդյո՞ք հոգու վերքերն ունեն սպիացող բծեր։

Կներես, զինվո’ր, կոշիկները զույգով են վաճառվում։

Դրանից հետո փակվում են բոլոր խանութների դռները։ Ի՞նչ կապ ունի՝ հնամաշ ես հագնված, թե՞ նորաոճ, եթե ամենքը նայում են նրան, ինչը չունես, ոչ թե ունեցածի մակարդակին։

Ոչ մեկն անգամ չէր կարող պատկերացնել, որ կյանքի տված հեգնանքն աշխարհում հզորագույն անեծքն է։

Ամուսնացավ… Սպիացած վերքերը փոխարինվեցին չջնջվող հիշողություններով։ Կյանքի նոր բերկրանքով լցվեցին մեռած հոգում ապրող սերմերը։ Ի՞նչը կարող է հանդիսանալ գոլորշիացած գոյության նոր սկիզբը։ Իհարկե երեխան։ Այն մանուկը, ում կփորձես տալ այն ամենը, ինչը չես ունեցել, ինչը խլել են քեզանից, ինչը երազանք է դարձել քեզ համար, ինչը պիտի նպատակ դառնա ու իրագործվի։ Բայց արդյո՞ք հնարավոր է այդ սև խոռոչն անմիջապես մաքրել։

Տարիներով բուժվելուց հետո զույգը կորցրեց երբևէ այդ անգին պահը զգալու հույսը։Փոքրիկ սաղմն անգամ չէր ձևավորվում, եթե ձևավորվում, ապա չէր զարգանում, ամեն անգամ կոտրում Աստծուն հավատալու հնարավորությունը։ Չէ՞ որ պիտի բացվեին այն փակ դռները, որոնք խլեցին կոշիկները կամ գուցե ոտքերը։ Ամեն անգամ ցուցափեղկից էին նայում անհաս երազանք դարձած կոշիկներին։ Այդ դռների հետ միասին բացվեց հույսի դուռը։ Հազար անգամ կորցնելուց հետո պարգև եղավ։ Զինվորական համազգեստով, կարծես ժամանակի մեջ հետ գնացած ու արյան բծերով լցված աչքերն արցունքախեղդ լինելով՝ բացեց մշտապես «կողպեք» կրող այդ խանութի դռները։ Գուցե անցորդները ծիծաղեին, չհասկանային, չզգային, թե ինչու էր լալիս հասուն զինվոր տղամարդը։ Ինչևէ… Գնվեցին կոշիկները, մանկական առաջին խորհրդանիշը։

Սպասում… Դողացող ձեռքեր, անհանգիստ սրտի թրթիռներ։ Ո՜նց են գոռում ծնվող երեխաները, ո՜նց են ուրախանում այդ ճիչերից, բայց ու՞ր է այն ճիչը, այն հերոսի զավակի գոռում-գոչյունի, ու՞ր է հերոսը։ Ահա, կարծես թե լսվեց, լսվեց այդ հրաշքի ձայնը։ Ոտքերը թուլանում էին, էլի ու էլի լսելու անհագ ծարավ էր զգացվում։ Բայց… Ինչո՞ւ լռեց մանկան ճիչը, ինչո՞ւ այդ ձայնը փոխարինվեց մեծահասակների պատերազմական ձայներով։ Ի՞նչ էր կատարվում։ Ինչո՞ւ էին գոռում։ Մի՞թե իրոք մարդկային դաժանությունը սահման չունի։ Ինչպե՞ս կարող էր երջանկությունը խելագարության հասցներ նորածնի մորը։ Ինչպե՞ս կարող էին մայրական ձեռքերը խեղդել սեփական երեխային, այդքան սպասված լույսի հույսին։ Վայրի գազանն անգամ ատամներով պաշտպանում է ձագին, իսկ մարդ արարածը տարբերվում է նրանցից ոչ թե բանականությամբ, այլ նրանով, որ բարձրակետ է. մարդուց սարսափելի կենդանի չկա։

Փողոցները մաշելով ՝ քայլում էր գլխիկոր։ Առաջին անգամ երազում կյանքին նայել ուրիշ աչքերով ՝ անցորդի, անծանոթի, իմ ու քո աչքերով։ Երազանքն աշխարհ դարձավ, բայց ով գիտեր, որ երազները հեքիաթներ են ծնում, ու նրա մեղավոր աչքերում անցորդներն են դառնում ուրիշ։ Մի մաշված գլխարկ այդպես էլ մնաց գետնին, քանզի հեքիաթում վաղուց չկար տերը գլխի, և գլխարկը մաշվեց գետնին, ոչ թե գլխին… Իսկ կոշիկնե՞րը։ Այն մանկան ապակե կոշիկները, որոնք սառցակալում էին զինվորի բռան մեջ։ Կրկին այն բացուփակ խանութի ցուցափեղկն ու կրկին արնաշաղախ աչքերը… Չծնված երեխաների եղելությունը։

Վաճառվում են մանկական կոշիկներ ՝ երբևէ չկրած։

Այո’, վաճառել ու ոչինչ չասել։ Կյանքը լուռ է սպանում և, ի վերջո, սարսուռ ու դող է անցնում այն պահից, երբ փորձում ես հասկանալ դեռևս չծնված երեխայի ընտրության ճիչը, որը դառնում է ճիչ այդ գոռոցը չլսող ցանկացած էակի համար։

Որքան հակիրճ, բայց բոլոր հարցերն ու պատասխաններն իրար խառնող ու կարծես չթրթռացող սրտից բոցի պես վառվող անկրակ մոխիր են դառնում բառերի այս կծիկը. վաճառվում են մանկական կոշիկներ… Այնպես է, որ երբ փոքր ենք, մեզ մեծ ենք երևակայում, հետո մեծանում ու կորցնում երևակայությունը, բայց ոչ հիշողությունը։ Գոյություն ունեն կյանքի դասեր, որոնք ապրում են մեր մեջ։

Վաճառվում են…. Կոշիկներ…

Մի՞թե կյանքում ամեն բան այդ անիծյալ կոշիկների մեջ կարելի է տեղավորել և նույնիսկ այս տիեզերքն ու մարդկային հոգիները։ Պարզվում է, այո’։

Մարդն այս կյանքում հետքեր է թողնում՝ ոտնահետքից մինչև պատմական անանց հետքեր, և ոչ մի հետք չի կարող մաքրվել, եթե նույնիսկ մեզանից մեկը փորձի մեռնելով շունչ տալ մյուսի մեռած հոգուն։

Բայց և ահա, ինչով վերջացավ այս պատմությունը։

– Պարո’ ն, նշում եմ ոսկե հարսանիքս. Սեղան մեկ հոգու համար.

Ու կենաց, առաջին ու վերջին կենացը՝ կյանքի կենացը։

Ամեն բան վերջանում է, գուցե և չսկսված, բայց ավարտվում է։ Որքան դժվար է գծվում կյանքիդ ճանապարհը, այնքան դժվար և անհնար է դառնում այդ գիծը ջնջելը։ Կարևորը կիսատ կյանքդ շարունակող լինի ու… Չվաճառվեն…

Շարժվեց դեպի կամուրջ, նայեց ներքև, նետվեց առաջ ու նետվելիս միտքը փոխեց… Ցավոք, ուշ էր։ Մտքում մի բան հիշեց ու հետը տարավ՝ աշխարհում բոլոր կոշիկներն են վաճառվում։

Ապրել է պետք, ապրել բառերով, որոնք զգում են անծայրածիր լռության մեջ, ապրել՝ նայելով կապույտ ծովի անվերջությանը, թողնելով ջրին հասնել ծնկներին՝ չծածկելով գլուխը…

Մասնակից 3

Հինգշաբթի երեկոյան՝ իմ մշտական ժամին, աշխատանքից հոգնած եկա տուն, նետվեցի բազմոցին ու աչքերս փակեցի։ Ինքս էլ չզգացի, թե ինչպես քնեցի, բայց արթնացա բարձր ճիչերի ձայներից։ Երբեք չէի մտածի, որ իմ հարևանությամբ 13 տարի շարունակ անաղմուկ բնակվող ամուսինների տնից նման ձայներ կարող եմ լսել։ Բայց քունն ինձ հաղթեց, ու ես չկարողացա տեղիցս բարձրանալ։

Հաջորդ օրն արթնացա կատարյալ լռության մեջ. ինձ թվաց, թե երեկվա դեպքն ընդամենը երազ էր։ Շքամուտքի դիմաց վաղ առավոտյան, սովորության համաձայն, հարևաններից ու վատ հարսներից բողոքող կանանց մեջ տեսա՝ իր հարսից հավերժ բողոքող ու ինքն իրեն «անթոռ մնացած» համարող հարևան տիկնոջը։ Նրա դեմքն այսօր փայլում էր, և նա ոչ ոքի խոսելու հերթ չէր տալիս։

-Աղջի՜կ է, է՜, աղջի՜կ, իմ անունն են դնելու։

Հասկացա` երազ չէր եղածը։ Ամբողջ օրը մտքումս պտտվում էին այդ տիկնոջ երջանիկ դեմքը, փայլող աչքերն ու իր թոռնուհու ապագա գոյության մասին միտքը։

Տուն էի վերադառնում ու ճանապարհին մանկական հագուստի խանութ տեսա։ Այն նույն խանութը։

Անցած տարի` աղջկաս համար այդ խանութից հագուստ գնելիս, նկատեցի, որ ուժեղ քամի է սկսվում։ Հայացքս բարձրացրի մեր տան պատուհանների վրա, ու մինչ աչքերս կորսային նրանց, տեսա հարևան կնոջը, ով, աչքերը սրբելով, մեզ էր նայում։

Մտա խանութ, ու աչքովս ընկան մի զույգ մանկական կոշիկներ. գնեցի առանց վարանելու ու նվիրեցի ապագա մայրիկ հարևանուհուս։

Մի քանի ամիս էր անցել, նորից աշխատանքից վերադարձել էի տուն ու քնել։ Արթնացա ինձ ծանոթ ձայներից, վազեցի հարևաններիս տուն ու անհամբեր սկսեցի դուռը թակել՝ սպասված լուրն իմանալու համար։ Բացող չկար, ու ձայներ էլ չկային։ Առավոտյան շքամուտքում չկային կանայք, անգամ շները չէին հաչում։

Ծանոթ խանութի մոտ տեսա «անթոռ մնացած» տատիկին`իմ գնած կոշիկները ձեռքին,ու դիմացը` մի գրություն՝ «Վաճառվում են մանկական կոշիկներ՝ երբեք չհագած»։

Մասնակից 2

Առավոտյան 6։30 էր։

Հանկարծ զանգ եկավ հեռախոսիս․

  • Պարո՛ն Խորենյան, Ձեր կնոջը կեսգիշերին տեղափոխել են հիվանդանոց։ Հիմա նրա հետ  ամեն ինչ կարգին է, բայց․․․

Քարացա։ Հեռախոսը ձեռքիցս վայր ընկավ։ Այլևս չէի ուզում լսել շարունակությունը, թեպետ կռահում էի, թե ինչ էր թաքնված այդ տխուր ու ափսոսող նոտաների տակ։

Ես հարուստ բիզնեսմեն էի, խոշոր ձեռնարկությունների սեփականատեր։ Թեպետ հարստությանս մի մասը ժառանգել էի հորիցս, բայց իմ առաջ դրել էի նպատակ, առաքելություն՝ այն եռապատկելու, քառապատկելու։ Ամուսնացել էի վաղուց՝ մոտ 15 տարի առաջ, սակայն երբևէ չէի զգացել այն բերկրանքը, ինչ զգում է յուրաքանչյուր հայր իր երեխային տեսնելիս։ Ամենամեծ երազանքս էր զգալ այդ երջանկությունը։ Ու թվում էր՝ մոտ էր։ Վերջապես։ Վերջապես Աստված որոշել էր ինձ էլ շնորհել այդ բերկրանքը։

Ես համարյա ամբողջ ժամանակս անցկացնում էի Մոսկվայում։ Այնտեղ էր հիմնարկներիս մեծամասնությունը։ Այդ ժամանակ էլ Մոսկվայում էի։ Սակայն զանգը ստանալուց անմիջապես անց գնեցի տոմսն ու եկա Երևան։ Օդանավակայանից  միանգամից հասա հիվանդանոց, ուր կինս էր պառկած, իսկ նրա կրծքի տակ՝ այդքան սպասված առաջնեկս, որ դեռ պիտի լույս աշխարհ գար։ Մոտեցա բժշկին․

– Ձեր կինը հիմա դեպրեսսիայի մեջ է, գոնե դուք պիտի ուժեղ լինեք, պարո՛ն։ Գիտեմ, որ երկար էիք սպասում այս երեխային։ Մենք փորձեցինք անել ամեն ինչ, սակայն հարվածը ուժեղ էր, երեխայի կյանքը չկարողացանք փրկել։

Կինս գլխապտույտ էր ունեցել և կորցնելով գիտակցությունը՝ գլորվել աստիճաններից։ Հիմա էլ ես, լսելով այս ամենը, կարծես գլորվեցի կյանքի աստիճաններից։ Ու՞մ  էր պետք այն հարստությունը, որ կուտակել էի, երբ զուրկ էի մնացել աշխարհի թերևս ամենամեծ հարստությունից՝ հայրական սերս ու խրատներս երեխայիս փոխանցելու հաճույքից։

-Բայց սա դեռ ամենը չէ։ Ցավոք սրտի, Ձեր կինն այլևս երբեք չի մայրանա,- շարունակեց բժիշկն ու դա եղավ ամենամեծ հարվածը։

Կնոջս հետ վերադարձանք տուն։ Ես էլ, կինս էլ մեր փոքրիկի համար տարիների ընթացքում այնքա՜ն իրեր էինք գնել։ Իրեր, որոնք այդպես էլ չունեցան հասցեատեր։ Երկուսիս համար հույսն արդեն մարել էր։ Կինս տուփից հանեց մի զույգ կոշիկ ու կտրուկ ձայնով ասաց․

-Վաճառվում են մանկական կոշիկներ՝ երբևէ չկրած․․․

Մասնակից 1

Ինն ամիս էր անցել, ինչ ավետաբեր բժշկուհին հայտնեց. «Դուք հայր եք դառնալու»: Պատկերացրեք՝ ինչպիսի ուրախություն էր ինձ համար լսել այս արտահայտությունը: Կարծես սկսեցի սիրել և՛ հիվանդանոցը, և՛ բժիշկներին, որոնք հերթը «առաջ գցելու» համար կաշառվում էին, և՛ ծանր շնչող թոշակառուներին, որոնց հևոցը առաջվա պես նյարդայնացնող չէր, և՛ մանուկների՝ պատվաստումից առաջ փրկության ճիչերը: Եվ ամենակարևորը՝ սկսեցի ավելի սիրել կնոջս՝ նրան, ով տոհմածառս շարունակողին էր ծնունդ տալու:

Երեխայի սեռը դեռ պարզ չէր, սակայն ի՞նչ տարբերություն. երեխան տան ճրագն է: Ուրախ էի այնպես, ինչպես չէի եղել երբևէ: Ի՞նչ է անում երիտասարդ ապագա հայրիկը հիվանդանոցից կնոջը տուն տանելուց հետո: Պատասխանը մեկն է. պետք է նշել ընկերների հետ: Մեր գինարբուքի մանրամասները, վստահ եմ, հետաքրքիր չեն ոչ մեկի:

Անցավ ևս մի քանի ամիս: Լսեցի մեկ այլ լուր. երեխայի սեռը պարզ է. «Դուք տղա եք ունենալու»: Ես կնոջս ամուր գրկելուց հետո վազեցի ընկերներիս գիրկը: Հավաքվեցինք, և սկսվեցին նորածնի համար գնումները: Սկզբում գնեցինք օրորոցը, հետո՝ հագուստ՝ մի քանի սրամիտ արտահայտություններով, և վերջապես տարբեր ոճի և գույնի կոշիկներ: Օ՜, ինչքա՜ն ուրախ էի ես. տղա էի ունենալու:

Անցավ ևս մեկ եռամսյակ: Սատանայի կերպարանքն ընդունած ծեր բժիշկը դուրս եկավ վիրահատարանից և հայտնեց. «Երեխան մահացած է ծնվել»: Ավետաբեր բժշկուհուն ազատել էին աշխատանքից:

Կնոջս համար գնած ծաղիկներն ու մանկան համար գնած փուչիկները կորցրին իրենց իմաստը: Թևերս կոտրվեցին, ոտքերս ծալվեցին, աչքերիս առջև սևացավ, ու էլ ոչինչ չեմ հիշում…

Վաճառվում են մանկական կոշիկներ՝ երբևէ չկրած: