Մասնակից 18

Բոլորն այնքան ուրախ էին. սպասում էին փոքրիկի գալստին: Սպասում էին, որ իրենց ընտանիքը մի փոքրիկ անձ ևս համալրեր: Ոչ ոք չէր պատկերացնում, որ մի օրում կարող է ամեն ինչ փոխվել: Կյանքը բազմաթիվ օրերի մի շղթա է, որտեղ ամեն օրն  ունի իր նշանակությունը, որտեղ ամեն օրը կարող է փոխել մի ամբողջ ճակատագիր: Հենց այդպես էլ եղավ, այդ օրը փոխվեց ամեն ինչ: Բոլոր սպասումներն ընդհատակ անցան: Ամեն ինչ կանխորոշեց այդ ավտովթարը: Բարեբախտաբար, գոնե մայրը փրկվեց, իսկ դեռ չծնված փոքրիկը այդպես էլ չճաշակեց կյանքի համը: Ինչքա՜ն ուրախությամբ էին պատրաստվում փոքրիկի գալուստին: Արդեն փոքրիկն ուներ իր սենյակը, իր իրերը, որոնք երկար ժամանակ մնում էին իրենց տեղում: Ոչ ոք իրավունք չուներ դրանք տեղաշարժելու: Անցան տարիներ: Երիտասարդ զույգը փորձում էր մոռանալ կատարվածը և կյանքի կոչվել: Բայց հիշողությունների հորձանուտը և կորստի վախը բավական երկար ժամանակ շարունակում էին ուղեկից լինել նրանց: Որոշեցին վաճառել այն իրը, որը առաջինն էին գնել իրենց փոքրիկի համար, այն իրը, որը հիշողությունների մի ամբողջ աշխարհ ուներ իր մեջ: Վաճառվում են մանկական կոշիկներ՝ երբևէ չկրած: Ի վերջո հետ կանգնեցին իրենց որոշումից և պահեցին իրերը ու սենյակը: Չէ՞ որ իրերից ազատվելով՝ չես ջնջի անցյալը, չես մոռանա կատարվածը: Անցյալն անվերադարձ է, իսկ ապագան դեռ գալու է:
     Կյանքի նպատակը պետք է լինի երջանկությունը, այլապես կրակը չի վառվի բավականաչափ պայծառ, շարժող ուժը չի լինի բավականաչափ հզոր, և հաջողությունը չի լինի լրիվ: Իհարկե, ոչինչ չի մոռացվում, բայց զույգի կյանքում արդեն լուսավոր շատ կետեր կային: Իրենց փոքրիկ տղան արդեն առաջին քայլերն էր անում:

Մասնակից 17

Ես ու ընկերուհիներս քայլում էինք փողոցով, շրջում այգիներով, ու հանկարծ լսվեց ծերունու դողացող ձայնը.

  -Վաճառվում են կոշիկներ`երբևէ չկրած:

Այդ ձայնը, մեզնից անկախ, տարավ մեզ իր մոտ. ինչպես ծերունու ձայնն էր դողացող ու անվստահ,  այդպիսին էլ հենց նա էր: Հյուծված, տխուր, թախծոտ աչքերով  կանգնած էր մի քանի զույգ մանկական կոշիկների կողքին՝ կոշիկներից մեկը ամուր ձեռքում պահած: Չնայած վաճառում էր, բայց այնքան ամուր էր պահել ձեռքում, կարծես երբեք բաց չէր թողնի,  բաց թողնելու դեպքում էլ իր սրտի մի կտոր կվաճառեր, ու կտանեին իրենից կյանքում ունեցած ամենաթանկ բանը: Մենք այնքան էինք տպավորվել ծերունու կերպարով, որ  չկարողացանք զսպել մեր հետաքրքրությունը. հարցրինք, թե այդ ինչ կոշիկներ են: Մեր հարցը էլ ավելի թախիծ իջեցրեց ծերունու տանջված դեմքին, նա խոր հոգոց հանեց, նայեց մեզ, ժպտաց դառը ժպիտով ու պատասխանեց.

  -Ա՜խ, որքան եմ երազել այս կոշիկները չվաճառելու մասին, տարիներ շարունակ պահել եմ տանս ամենաապահով անկյունում, որ միշտ նոր ու գեղեցիկ մնան, որ երբ ծնվի մեր փոքրիկ խրճիթին լույս ու ուրախություն տվողը, մեզ երջանկացնողը, հագցնեմ փոքրիկ տոտիկներին ու սովորեցնեմ քայլել, քայլել հստակ ու հպարտ, քայլել այնքան հստակ, որ ոչ մի դժվարություն ծնկի չբերի բալիս: Ա՜խ, եթե իմանայիք` որքան անքուն գիշերներ եմ աղոթել, որ այս կոշիկները առանց տիրոջ չմնան, որ լսվի մանկան ճիչը մեր առանց այդ էլ տխուր տնակից:

Ծերունին հուզել էր բոլորիս, բայց մեզնից շատ հուզվել էր հենց ինքը. արցունքները հոսում էին աչքերից. ինչքան դառնություն ու  ցավ կար նրա սրտում՝ մենք զգում էինք: Մի քանի րոպե լուռ էինք  և՛ մենք, և՛ նա, հետո լռությունը խախտեց մի փոքրիկ երեխա, որ ոտաբոբիկ մոտեցավ մեզ ու խնդրեց մի քանի մետաղադրամ, որ հաց գներ, քաղցած չմնար: Ծերունին առանց մի վայրկյան տատանվելու վերցրեց ամենագեղեցիկ, գունավոր կոշիկը ու հագցրեց փոքրիկի սառած ոտքերին: Փոքրիկի ուրախությանը չափ չկար. աչքերը փայլում էին վառ աստղերի նման: Նա գրկեց ծերունուն ամուր-ամուր ու շնորհակալություն հայտնեց: Անցան օրեր, ամիսներ. ծերունու ձայնը էլ չէր կանչում մեզ, բայց մի օր կրկին զբոսնում էինք ու տեսանք ծերուկին՝ ամուր բռնած այն փոքրիկի ձեռքը, ում նվիրեց իր երազանքների բալի կոշիկը: Ծերունին փոխվել էր. ավելի ուրախ էր ու երջանիկ, նույնն էլ՝ փոքրիկը: Մենք մոտեցանք մեր բարի ընկերներին: Ամեն ինչ պարզ էր արդեն. ծերուկը բոլոր կոշիկները նվիրել էր փոքրիկին, իսկ փոքրիկն էլ լցրել էլ ծերուկի սիրտը անափ ուրախությամբ. նրանց խրճիթը լուսավորել էր հենց այդ  ՀՐԱՇԱՄԱՆՈւԿԸ…

Մասնակից 16

Վաճառում են մանկական կոշիկներ, երբևէ չկրած…

Տարիներ են անցել, բայց չեմ կարողանում մոռանալ այս նախադասությունը:

Մի օր արթնացա շատ բարձր տրամադրությամբ և որոշեցի դուրս գալ զբոսնելու:

Հանկարծ նկատեցի մի փոքրիկ տղայի, որը հազիվ հինգ տարեկան լիներ: Այնքան տխուր աչքեր ուներ, այնպես մտամոլոր էր երևում, որ չգիտես ինչու ցանկություն առաջացավ հետևելու նրան, տեսնելու՝ ուր է գնում, ինչու է միայնակ. գուցե  մոլորվել էր, կորցրել ծնողներին կամ փախել տնից: Սրտիս ձայնին լսելով՝ գնացի նրա հետևից:

Փոքրիկը նստեց մի նստարանի, հանեց մի քանի զույգ կոշիկներ, թուղթ ու գրիչ և սկսեց նայել շուրջբոլորը. կարծես փնտրում էր ինչ-որ մեկին: Որոշեցի մոտենալ: Հարցրի անունը, տարիքը, փորձեցի հասկանալ՝ ինչու է մենակ, ուր են ծնողները, որտեղ են ապրում, սակայն ոչ մի հարցի պատասխան չստացա: Ինձ տվեց թուղթն ու գրիչը և խնդրեց, որ գրեմ. «Վաճառվում են մանկական կոշիկներ՝ երբևէ  չկրած»:

Խնդրանքը կատարելուց հետո ամեն կերպ փորձեցի պարզել նրա իսկությունը, հասկանալ այդ քայլի դրդապատճառները և այն, ինչ իմացա, սրտի կսկիծով եմ հիշում հիմա:

Փոքրիկի եղբայրը հիվանդ էր, ծանր հիվանդ, ընտանեկան վիճակը, ինչպես հետո իմացա, այդքան էլ լավ չէր: Երեխան  այդ օրը դուրս էր եկել տնից առանց ծնողներին զգուշացնելու՝ թաքուն վերցնելով ծննդյան առթիվ նվեր ստացած կոշիկները, ու եկել այգի, որպեսզի վաճառի ու այդ գումարով եղբոր համար դեղեր գնի, որ մի փոքր մեղմացնի նրա ցավերը:

Տեղեկանալով այդ ամենի մասին՝ դիմեցի ծանոթ ու անծանոթ մարդկանց, և փորձեցինք օգնել փոքրիկի ընտանիքին:

Այժմ հիվանդ երեխան  ապաքինվել է՝ շնորհիվ փոքր եղբոր, որը, այդքան փոքր լինելով, միևնույն ժամանակ այնքան հասուն է, որ նույնիսկ լիովին չհասկանալով իր քայլի լրջությունը՝ փոխեց ամեն ինչ: Ոչ միայն օգնեց եղբորն ու ընտանիքին, այլև օգնեց ինձ ու այն բոլոր մարդկանց, որոնք տեղյակ են այս պատմությունից:

Այլ է զգացողությունը, երբ գիտակցում ես, որ քո ձեռքով գրված փոքրիկի միտքը կարողացավ փրկել կյանք…

Մասնակից 15

Դեժավյու, թե՞…

Աշխարհում չարիք են համարվում թրաֆիքինգը, ահաբեկչությունը, թմրամոլությունը, հարբեցողությունը, քաղցկեղը, զանգվածային ոչնչացման զենքերը, մասնավորապես կենսաբանական զենքը, որոնք դառնում են իսկական սպառնալիք ու իրական զենք հենց դրանք կիրառողների դեմ՝ չթողնելով անգամ այդ գործողներին մտածել, որ գոյություն ունի «կյանքի բումերանգ» էֆեկտը։

***

Միջանցիկ քամին խփում էր պատուհանին, փեղկերը բացուխուփ անելով՝ հարվածում մերթ աջ, մերթ ձախ։ Կարծես տանը ոչ ոք չկար, երբ բացարձակ լռության մեջ լսվեց խուլ հևոց։ Հղի կինն էր վազում աստիճաններով, բայց փոքրիկը չէր կարող իր հետ համընթաց վազել. դանդաղում էին քայլերը։ Ի վերջո, հասնելով պատուհանին արագորեն փակեց այն, ասես մի ծանր բեռ ընկներ ուսերից։ Ձեռքերով հետ տարավ գզգզված մազերը, բարձրացրեց իրերը, մարդկային ափի մեջ առավ փոքր-ինչ վախեցած դեմքը։ Յուրահատուկ ջերմություն իջավ դողացող սրտին, երբ ամուսնու տաք ու հոգատար ձեռքերը ծածուկ գրկեցին կնոջը՝ նրբորեն շոյելով կլորացած փորիկը։ Զարհուրած հայացքը լցվեց սիրելիի  ժպտուն աչքերի փայլով։ Կատարյալ երջանկություն էր։

Ոմն բժիշկ Սահակյան, որ կարծես գիտեր ամեն պահին ճիշտ կողմնորոշվել և իրավիճակում նույնչափ ճիշտ փարատել դիմացինի ցավերը. հզոր ու գիտատեխնիկական մեծ առաջընթաց ապահովող մեգակլինիկայի հիմնադիր-տնօրեն։ Բժիշկն այժմ միայն մեկ նպատակ ուներ, որը գուցե այդքան էլ հասկանալի չէր և կասկածի առիթներ տվող որոշում էր, բայց դա մեծ և նպատակային կոշիկների արտադրություն ապահովող, մեծ մասամբ բարեգործական հիմքեր ունեցող գործարանի ստեղծումն էր։ Այդ գործարանի ֆինանսավորումն ապահովելու համար լաբորատորիայում կատարվող հույժ գաղտնի փորձարկումները պիտի տային որոշակի արդյունք, որոնց վրա գիշեր-ցերեկ համախոհների հետ աշխատում էր բժիշկը։ Նպատակի մի մասն էլ այդքան սպասված երեխային բացարձակապես ամենալավ ապագա ժառանգելն էր, անհոգ և մտազերծ մթնոլորտ ստեղծելը։ Իր ցավերն ու մտքերն էլ թոթափվում էին կնոջ գրկում, միակ հանգիստ և խաղաղ վայրում՝ սիրաշատ տանը։

Քիչ բան կարելի էր իմանալ բժշկի մասին. նրա կյանքն ասես շքեղ ու խորհրդավոր պալատ լիներ՝ դրսից կատարյալ թվացող, բայց ներսից դատարկ զնգացող պատերի ամբողջություն։ Ծանր մանկություն էր ունեցել, տառապել, տանջվել կյանքի հարվածներից, բազմիցս հրաժարվել այլևս շնչելուց, բազմիցս սողացել բարձրանալու ակնկալիքով, բազում անգամներ ծնկաչոք անցել քարոտ ու փշոտ ուղիներով։ Շատ են խղճացել, շատ են կոտրել, բայց դա նրանց չի հաջողվել։ Կնոջ հետ ծանոթացել էր փորձությունների շրջանում. միասին են անցել շատ իրավիճակներ, և գուցե դա էր հենց նրանց ամուր սիրո գրավականը։ Երբ բժշկին ուղղում էին այն հարցը, թե ինչպես է հասել այս մակարդակին, ինչպես է որբանոցի փողոցներից ճանապարհ հարթել կատարյալ կյանք, ճանաչում, համբավ ստացել, որն է եղել հաջողության կարգախոսը, նա ժպտում էր՝ հայացքը թաքցնելով, քթի տակ մրթմրթում ինչ-որ բան, շրջանցում ու կարճ պատասխանում. «Ես կարող եմ ձեզ պատմել երկրորդ, երրորդ, տասներորդ կամ ունեցածս ողջ մնացյալ միլիոնների մասին, բայց ոչ առաջինի»։

Թերևս այսքանը…

Ամիսներ անց շրջադարձային փոփոխություններ տեղի ունեցան, դրվեցին գործարանի կառուցման հիմքերը, բայց նոր մոլուցք էր ի հայտ եկել՝ անընդհատ հարստություն կուտակել. գործարանի գաղափարը տարօրինակ ու կայծակնային անցումներ էր մտցրել նրանց բնականոն կյանքում։ Կինն էլ զգում էր անբացատրելի սառնություն, բայց այս անգամ ոչ քամուց։ Անցնող-դարձող օրերի հետ ավելի ու ավելի էր աճում այդ անվերջանալի հեռավորությունը։

     Մի օր էլ գլխացավից ուշքի չէր գալիս կինը, փորձում էր ամեն կերպ ասել ամուսնուն, որ այլևս չի դիմանում, ինչ-որ բան այն չէ իր հետ։ Սաստկանում էր իրավիճակը, և օգնություն էր պետք։ Սակայն բժիշկը դուրս եկավ, ինչ-որ դեղեր շպրտեց սեղանին, հրեց կնոջն ու խնդրեց դրանց ձեռք չտալ, շուտով կվերադառնա ու մոլագարի պես դուրս ցատկեց։ Ցավից գրեթե ուշագնաց եղած կինը ձեռքը մեկնեց դեղերին, գլխացավի համար նախատեսված տուփը վերցրեց և ագահաբար կուլ տվեց…

     Օրեր անցան…

Կնոջ ու չծնված երեխայի շիրմաքարի գլխին լուռ ու գլխիկոր կանգնած էր բժիշկը… Վե՞րջ, այո’, վերջ… Ամեն բան հասավ իր ավարտին։ Այն, ինչ, թվում էր, նոր պիտի ծաղկեր, հանկարծ անհետացավ, անէացավ խավարտչին լռության մեջ։

Ապրած կյանքը բաց գրքի նման անցավ աչքերի առջևով։ Երբեմնի կուտակած ողջ հարստությունը քանի-քանի այդպիսի շիրմաքարեր կշարեր, եթե այսօր այստեղ նա կանգնած չլիներ ունեցվածք «դարսելու» չարածին մոլուցքի դիմաց։ Ասում են՝ «բումերանգի էֆեկտն» ամենուր է։ Իր ստեղծած կենսաբանական զենքը, այն հաբերը, որոնք կանաչ թղթիկներով պիտի լցնեին գրպանները, դատարկեցին  ողջ սիրտն ու հոգին։ Սովորական տուփերի մեջ քողարկված այդ «զենքը» ոչ այլ ինչ էր, քան սուր դանակ սեփական ոսկորի համար։ Փրկվեցին կյանքեր անմեղների գնով։

***

Դատի ժամանակ՝ մինչ դատավճիռ կայացնելը, վերջին բառերը խոսեց.

  – Երբ փոքր էի, ինձ գլորում էին որբանոցի աստիճաններից, գլորում ու գլորվում կյանքի սանդուղքներով։ Ես կոտրված ապակու միջով էի նայում բոլոր այն անհոգ մարդկանց, որոնք անհաս երազանք էին սրտիս ու մտքիս համար։ Դաժան օրերից հետո մտքումս հազար ու մի ծրագիր էի մշակում ինձ ցավ պատճառողներին կյանքից դանդաղ հեռացնելու մասին, հազար ու մի իրագործելի ծրագիր։ Ես ուզում էի լինել լավագույն ծնողը երեխաներիս համար, քանզի գիտեի՝ ինչ է նշանակում մնալ մեն-մենակ աշխարհի դիմաց։

Ինչևէ, արդեն գիտեք։

Բայց ինձ ամենամեծ ցավը տվեցին ու մինչև հիմա տալիս են կոշիկները։ (Քար լռություն դահլիճում)։ Այո’, կոշիկները։ Հերթական փախուստի ժամանակ ամբողջությամբ ոտքերս արյունոտվել էին, մաշված կոշիկներիս մեջ ապակեծածկ զանգված էին դարձել։ Հուսակորույս վազքի ժամանակ գլուխս խփեցի փոքրամարմին տղամարդու, որն էլ, տեսնելով կոշիկներս, հանեց իրենն ու ինձ հագցրեց հագած կոշիկները, և այդ օրից ես երդվեցի հիմնել գործարան, որտեղ կվաճառվեն երբևէ չկրած կոշիկներ ( քմծիծաղ տվեց): Ես այն ժամանակ կարծեցի, թե կոշիկները կրած են վաճառվում և ուրախությունից վազելով հեռացա, հետո վերադարձա, որ հարցնեի, բայց այլևս չգտա նրան։ Եվ հիմա (ավելի բարձր ծիծաղելով և ծոծագրպանից հանելով մանկան փոքրիկ նկարազարդ կոշիկները ՝ շարունակեց), երբ բոլորդ գիտեք՝ ով եմ ես, վերցրեք սրանք և համարեք, որ երազանքս կատարվեց։ Վերցրե´ք և ամբողջ աշխարհին գոռացե´ք. «Վաճառվում են մանկական կոշիկներ՝ երբևէ չկրած»։ Գոռացե´ք ու մեղադրե´ք հրեշիս. չէ՞ որ ես իմ երազանքով սպանեցի երազանքս։

Ծիծաղեց, խփեց, կորցրեց ինքնակառավարումն ու հեռացվեց դահլիճից։

***

Վճիռ՝ գնդակահարել ոճրագործին։ (Գնդակահարել երազանքը սպանողին

Մասնակից 14

Բարև, հայությու´ն. ես Գևն եմ՝ 20 տարեկան, գեղեցիկ, գանգուր մազերով, կանաչ աչքերով մի հրաշք անձնավորություն։ Կոպիտ եմ, համառ, բայց դրա հետ մեկտեղ բարի եմ և հասկացող։ Ունեմ շատ-շատ ընկերներ, բայց նրանց մեծ մասը ինձ հետ շփվում է մի նպատակով. շատ հարուստ ընտանիքից եմ։ Ունեմ փոքր եղբայր՝ իմ Ալենը. 3 ամսական է իմ կյանքի իմաստը։

Մի անգամ՝ տուն վերադանալիս, որոշեցի նվեր տանել նրան. քայլում էի ու անցա մի խանութի մոտով, որտեղ դրված էին մանկական կոշիկներ, վրան էլ ցուցանակ` «Վաճառվում են մանկական կոշիկներ՝ երբևէ չկրած»։ Ինչ խոսք, հետաքրքիր գրություն էր, ու ցանկացա րոպե առաջ իմանալ, թե ինչու է այդպես գրված. միգուցե մարկետինգային քայլ էր՝ հաճախորդների ուշադրությունը գրավելու համար: Ինչևէ, մտա խանութ՝ հետաքրքրությունս բավարարելու։ Իմ հարցին, թե ինչու է այդպես գրված, խանութի ամբողջ անձնակազմի դեմքի արտահայտությունը միանգամից փոխվեց և մռայլվեց։ Աշխատակիցներից մեկը վերջապես խոսեց.

-Կոշիկները խանութի տնօրենի տղայինը պետք է լինեին… հա, պետք է լինեին, որովհետև այդպես էլ չի հասցրել դրանք կրել։

Լսելով դա՝ վերևում նկատեցի տնօրենին՝ թախծոտ աչքերով կանգնած: Նա ուշադիր նայում էր ինձ ու մի քանի րոպե հետո խնդրեց, որ իր հետ առաջանամ իր սենյակ։ Նստեցինք, ու տնօրենը սկսեց պատմել, թե ինչու է այդպես գրված ցուցանակին.

-Երբ որոշեցի կոշիկները այսպիսի ցուցանակով դնել խանութիս ամենաերևացող տեղում, շատերը սկսեցին մտնել ու հարցնել արժեքը, ասել, թե ինչ գեղեցիկ կոշիկներ են: Միայն դու էիր, որ հետաքրքրվեցիր, թե ինչու է այդպես գրված ցուցանակի վրա:

Երեք տարի առաջ էր, երբ կինս ասաց, որ փոքրիկի է սպասում: Այդ պահին չգիտեմ՝ ինչ զգացի. կարծես հողը ոտքերիս տակից փախչեր. ուրախությանս չափ ու սահման չկար: Վստահ էի, որ տղա եմ ունենալու, իմ տղան՝ իմ Դավիթը… գնել էի Դավիթիս համար կոշիկներ, որ պետք է այդ օրը երեկոյան նվիրեի կնոջս, բայց, ցավոք, չեմ հասցնում. այդ օրը կինս որոշում է անակնկալ անել և գալ աշխատանքիս վայր… ա˜խ, այդ չարաբաստիկ օրը. կնոջս հարվածում է մեքենան, վարորդն էլ փախուստի է դիմում: Մահանում են… հա, մահանում են՝ իրենց հետ տանելով նաև ինձ. այդ դեպքից հետո ես հոգեպես մահացել եմ։

Հետո պարզվեց, որ շատ հարուստ մարդու տղա է եղել, ու գործը ամբողջովին փակված է. նա մնացել է անպատիժ։ Կարծես ամեն ինչ սառավ. չէի կարող այլևս լսել նրան և առանց որևէ բառ ասելու դուրս եկա…

Ես՝ 17 տարեկան, հորս մեքենայի ղեկին, իսկ մեքենայի առջևում՝ այդ հղի կինը՝ անգիտակից պառկած…

Մասնակից 13

Վաճառվում են մանկական կոշիկներ՝ երբևէ չկրած: Խնդրում եմ, հե´տ բերեք մանկությունս և գնե´ք այդ կոշիկները ինձ համար: Չէ՞ որ դրանք նոր են, չէ՞ որ մանկական են, ազնիվ, անմեղ, ինչպես նորածին երեխաները, որոնք այս անարդար կյանքի հետ ոչ մի պայմանագիր, ոչ մի պարտավորություն դեռ չունեն: Կոշիկները դեռ չեն կատարել իրենց առաջին քայլերը, ոտք չեն դրել անկայուն, խարխուլ հատակին և դեռ չեն սայթաքել: Չեն կեղտոտվել հատակին գոյացած այն փոշուց, որը ձևավորվել է մարդու կյանքի ընթացքում կատարած սխալների հետևանքով: Պահել են իրենց մաքրությունը, անկեղծությունը, պարզությունը, միամտությունը: Մարդիկ ինչքան մեծանում են, այնքան ակամա սկսում են շատ շփվել կյանքի բացասական կողմի հետ: Այն կարծես իր մոտ է կանչում մեզ, գերում հաճույքներով, զվարճանքներով, որոնք, սակայն, մի ակնթարթ են տևում, իսկ հետո մենք ստիպված ենք լինում քայլել առաջ՝ դեպի ապագա՝ արդեն իսկ կեղտոտված, անփայլ կոշիկներով, որոնք ակամա մեզ համար խոչընդոտ են դառնում դեպի դրականն ու լավը: Երեխաները պարզ են, անկեղծ, բարի, լցված չեն չարությամբ ուրիշների հանդեպ. նրանք կարծես հրեշտակներ լինեն այս անիրավ կյանքում: Հրեշտակներ, որոնք մի սխալի, մի թերացման դեպքում կարող են դառնալ մեզ նման հրեշներ: Ճիշտ է, արդեն ուշ է ինչ-որ խորհուրդներ տալու համար, քանզի անցել է մեր մանկությունը, քանզի մեր կոշիկները արդեն կեղտոտ են, բայց ուշ չէ ապագայում դրանց վրա նոր հետքեր, նոր փոշի չավելացնելու համար: Ամեն ինչ մեր ձեռքում է, ամեն ինչ որոշում ենք ինքներս: Ինքներս պիտի հասկանանք, թե ինչ է ուզում կյանքը մեզնից, թե ինչ ենք ուզում մենք կյանքից, և ինքներս պետք է ընտրենք այն ճանապարհը, որով ստիպված են լինելու քայլել մեր կոշիկները:

Մասնակից 12

Աշուն էր: Քայլում էի փողոցով: Օդը սառն էր: Մի պահ մրսեցի, բայց շարունակեցի քայլել: Տխուր էի, մտքերով տարված: Հանկարծ նկատեցի մի աղջկա, որ նստած էր փողոցի անկյունում: Նա այնքան էլ լավ տեսք չուներ: Կողքին դրված էին նոր ու գեղեցիկ կոշիկներ: Այնտեղ, որտեղ նստած էր աղջիկը, պատին փակցված էր մի ցուցանակ, որտեղ գրված էր. «ՎաՃառվում են մանկական կոշիկներ՝ երբևէ չկրած»: Ինձ հետաքրքրեց դա, և ես քայլեցի դեպի այդ աղջիկր: Մոտեցա նրան. նա ցրտից կուչ էր եկել, բայց գլուխը բարձրացրեց ու նայեց ինձ:  

 Ես մտադրություն չունեի գնելու այդ կոշիկները, բայց հետաքրքիր էր (դրանք երևի հենց նրանն էին), ինչու՞ նա չէր հագել դրանք և դրել էր վաճառքի: 

        Սկզբում հարցրի.

        -Ի՞նչ արժեն կոշիկները։

        Շփոթված պատասխանեց․

         – 7000 ցենտ:

Զարմացա, թե ինչու հենց այդքան, հետո խոստացա վճարել միայն մի պայմանով, որ նա ասեր, թե ինչու էր այստեղ և ինչու էր վաճառում իր կոշիկները: Զարմանալի էր, բայց համաձայնեց: Աղջիկը թաց աչքերով, կարծես վերհիշելով ինչ-որ բան, սկսեց պատմել.

– Մայրս հիվանդ է, հայրս վաղուց է մահացել: Ես ու մայրս ապրում ենք մենակ: Մայրս աշխատում էր և հազիվ էր հոգում մեր կարիքները, բայց, ցավոք, նա հիմա հիվանդ է: Վերջերս ինձ համար կոշիկներ էր գնել՝ կուտակած մի փոքրիկ գումարով: Բայց ես որոշել էի, որ դրանք հագնելու եմ ծննդյանս օրը: Քանի որ մայրս հիվանդ է, և նրան դեղեր են հարկավոր, ես չգիտեի, թե որտեղից գումար գտնել, որոշեցի վաճառել ինձ համար այդքան թանկ կոշիկները: Գնացի դեղատուն, և պարզվեց, որ անհրաժեշտ դեղերի համար պետք է վճարեմ 7000 ցենտ: Դրա համար էլ այդքան արժեն կոշիկները:           

           Մի պահ հուզվեցի: Դժվար էր, բայց ցույց չտվեցի հուզմունքս:             

           Ես տվեցի խոստացածս գումարը աղջկան և խնդրեցի, որ կոշիկները ինձնից ընդունի որպես նվեր: Նրա աչքերը միանգամից փայլեցին: Շատ ուրախացավ․  թե՛ մայրը կբուժվի,   թե՛ ինքը կհագնի իր սիրելի կոշիկները:      

  Շատ ժամանակ է անցել այդ օրվանից, բայց մինչև հիմա հիշում եմ նրան: Սկզբում ինչքա՜ն ցավ ու տխրություն կար նրա աչքերում, բայց իմ փոքրիկ քայլից հետո այդ աղջնակի աչքերի փայլն ու դեմքի ժպիտը վերադարձան: Ինչքան քիչ բան է հարկավոր՝  ցավն ու տխրությունը ուրախության վերածելու համար:                      

   Ինձ համար չնչին մի բան, նրա համար՝ մի ողջ աշխարհ…                                                                                                                                    

Մասնակից 11

Ինչի՞ց է մեզ զրկում պատերազմը։ Ի՞նչ ենք մենք կորցնում այս դարավոր պայքարի պատճառով։ Ես կասեմ, կպատմեմ մի բախտավոր, բայց անբախտ մարդու պատմությունը։

Նա ապրում էր իր կնոջ հետ, իսկ մի քանի ամսից, ինչպես ինքն էր ասում, պիտի ծնվեր իր տան «լույսը»։ Սակայն այդ մարդը չափազանց հայրենասեր էր։ Լսելով սկսված պատերազմի մասին՝ նա որոշեց գնալ ճակատ։ Հեռանալիս նա ասաց կնոջը.

– Ես կվերակառուցեմ մեր տունը։

-Դու միշտ ես դա ասում,- պատասխանեց կինը՝ ժպիտը դեմքին։

-Ես կվերադառնամ, խոստանում եմ։ Դու ինձ կսպասե՞ս։ Դուք ինձ կսպասե՞ք։

Կինը ոչինչ չպատասխանեց։ Արցունքներն աչքերին՝ նա ժպտաց ու ամուր գրկեց ամուսնուն։

Պատերազմը տևեց ամիսներ։ Այդ մարդը տուն վերադարձավ վահանով, այլ ոչ վահանի վրա։ Նա կատարեց իր խոստումը։ Բայց… տունը դատարկ էր…

Այդ մարդը չկարողացավ նորից գրկել կնոջը, այդպես էլ չտեսավ իր երեխային, չլսեց իր «տան լույսի» քաղցր ձայնը, չվերակառուցեց տունը…

Տան սենյակներից մեկում նա գտավ մի տուփ, որին նայելով՝ աչքերն արցունքոտվեցին։ Տուփի վրա կար մի գրություն. «Տան լույսի համար»։

Տատիկս պատմում էր, որ մի քանի տարի առաջ Ազատամարտիկների փողոցով քայլելիս «Խարիսխ» խանութի դիմաց նա հաճախ էր տեսնում այդ մարդուն իր անդավաճան տուփի հետ, որը նա այդպես էլ չվաճառեց։ Տուփի վրա կար նոր գրություն. «Վաճառվում են մանկական կոշիկներ՝ երբևէ չկրած»։

Մասնակից 10

Կյանքի լավագույն պահերը անսպասելի են լինում, սակայն կյանքի ամենակարևոր ու ամենաերջանիկ պահին մենք սպասում ենք ամբողջ սրտով։ Այդ պահը քո փոքրիկ հրաշքի, այն մանկան ծնունդն է, որ կյանքիդ մռայլ գույները փոխարինում է ավելի վառ, ավելի պայծառ գույներով, նրա, ով լցնում է կյանքիդ դատարկությունը։ Երբ գրկում ես փոքրիկին, սկսում ես նրա հետ նպատակներ ու երազանքներ կապել։ Սակայն պետք չէ երջանիկ պահերին մոռանալ, որ կյանքը դառը կատակ է ու մի օր քեզանից խլում է ամեն ինչ, նույնիսկ այն հրաշքին, ում հետ դեռ երեկ երազանքներ էիր կապում։ Նա լավ գիտի, որ փոքրիկին քեզանից խլելով՝ խլում է քո կյանքի իմաստը՝ թողնելով քեզ դատարկություն։ Ու այդ պահին հասկանում ես, որ ամեն ինչ կտայիր չզգալու համար այն, ինչ զգացիր երեխային գերեզման դնելիս, երբ զգացիր, որ փոքրիկի դագաղն ամենածանրն է աշխարհում։
     Վե՛րջ, ավարտվում է ամեն ինչ։ Միայն փշրված երազանքներն ու մանկական իրերն են շարունակում ժամանակ շահել՝ փորձելով շոշափելի դարձնել այն, ինչն արդեն հիշողություն է, և սրտի մեծ ցավով որոշում ես ազատվել դրանցից, նվիրել կամ վաճառել, վաճառասեղանին էլ կարող է գրված լինել. 《ՎԱՃԱՌՎՈՒՄ ԵՆ ԿՈՇԻԿՆԵՐ՝ ԵՐԲԵՔ ՉԿՐԱԾ》…
Ասում են՝ ժամանակը կբուժի բոլոր վերքերը, բայց ժամանակը վատ բժիշկ է։ Ժամանակը չի բուժում։ Այն ուղղակի վերքերը փակում է նոր կյանքի փորձի վիրակապով, բայց ինչ-որ տեղ դիպչելիս այդ վիրակապը պոկվում է, ու վերքը էլ ավելի շատ է  ցավում։

Մասնակից 9

Իր՝  սովորական  դարձրած   հերթական  օրերից  մեկն  էր։  Ծանր քայլերով մոտեցավ պատշգամբին․ բնությունը հրավիրում էր զբոսանքի։ Որոշեց  այս  անգամ  չմերժել  հրավերը և դուրս եկավ  իր  տնից։

Անցնում  էր  մտամոլոր՝ փորձելով  ազատվել  մտքերից։ Միայնակ  այդ մարդը  վաղուց էր կորցրել կյանքի հանդեպ իր հետաքրքրությունը։ Հայացքը  հաճախ  ոչինչ  չէր արտահայտում՝ բացի կյանքում իր իմաստազրկված  գոյության  գիտակցման  ողբերգությունից։ Նրան նայելիս կարող էիր  բացահայտել  իր  հոգեվիճակի  որոշ  նրբություններ, քանի որ աչքերը՝ որպես  հոգու  հայելի, արտահայտում  էին  խոր  կսկիծ  և  թաքնված  տխրություն։

Չնայած  քայլում  էր  շատ  ցրված և հաճախ  անուշադրության մատնում   շուրջը կատարվելիքը, այս անգամ  անտարբեր չանցավ  մի գրության կողքով․ «Վաճառվում են կոշիկներ՝ երբևէ չկրած»։ Մի՞թե ճակատագրի քմծիծաղն էր դա։ Մի պահ անշարժացավ  տեղում։ Զգացումները  խեղդում  էին  կոկորդը՝ պատրաստ ապստամբելու յուրաքանչյուր պահի։ Հիշողություննե՜ր․․․հիշողությունները համակում էին նրա միտքը՝ դաժանորեն անցյալ տեղափոխելով։

Նա գրկել էր իր փոքրիկին․ լույս աշխարհ էր եկել  կյանքի՝ իր  նոր իմաստը։ Հասկացավ դա, երբ իր ձեռքերի մեջ առավ նրան։ Ողջ Երջանկությունը մի փոքրիկի մե՞ջ։ Այո՛, այդպես էր։

Բայց երեխան փակել էր աչքերը։  «Մի՞թե չես ուզում բացել այն»,- աղաչում էր նրան հայրը։ Երեխան չէր շնչում, ինչպես այդ պահին հայրը։ 

Մեկ տարի էր անցել։ Նույն երջանկությամբ հիշեց, թե ինչպես էր գրկել նրան։ Ցանկացավ մանկական պարզությամբ կրկին ուրախանալ փոքրիկ ոտքերով։ Ահա և մեկ նախադասություն, բայց մի ամբողջ հոգեվիճակ․․․