Մասնակից 15

Դեժավյու, թե՞…

Աշխարհում չարիք են համարվում թրաֆիքինգը, ահաբեկչությունը, թմրամոլությունը, հարբեցողությունը, քաղցկեղը, զանգվածային ոչնչացման զենքերը, մասնավորապես կենսաբանական զենքը, որոնք դառնում են իսկական սպառնալիք ու իրական զենք հենց դրանք կիրառողների դեմ՝ չթողնելով անգամ այդ գործողներին մտածել, որ գոյություն ունի «կյանքի բումերանգ» էֆեկտը։

***

Միջանցիկ քամին խփում էր պատուհանին, փեղկերը բացուխուփ անելով՝ հարվածում մերթ աջ, մերթ ձախ։ Կարծես տանը ոչ ոք չկար, երբ բացարձակ լռության մեջ լսվեց խուլ հևոց։ Հղի կինն էր վազում աստիճաններով, բայց փոքրիկը չէր կարող իր հետ համընթաց վազել. դանդաղում էին քայլերը։ Ի վերջո, հասնելով պատուհանին արագորեն փակեց այն, ասես մի ծանր բեռ ընկներ ուսերից։ Ձեռքերով հետ տարավ գզգզված մազերը, բարձրացրեց իրերը, մարդկային ափի մեջ առավ փոքր-ինչ վախեցած դեմքը։ Յուրահատուկ ջերմություն իջավ դողացող սրտին, երբ ամուսնու տաք ու հոգատար ձեռքերը ծածուկ գրկեցին կնոջը՝ նրբորեն շոյելով կլորացած փորիկը։ Զարհուրած հայացքը լցվեց սիրելիի  ժպտուն աչքերի փայլով։ Կատարյալ երջանկություն էր։

Ոմն բժիշկ Սահակյան, որ կարծես գիտեր ամեն պահին ճիշտ կողմնորոշվել և իրավիճակում նույնչափ ճիշտ փարատել դիմացինի ցավերը. հզոր ու գիտատեխնիկական մեծ առաջընթաց ապահովող մեգակլինիկայի հիմնադիր-տնօրեն։ Բժիշկն այժմ միայն մեկ նպատակ ուներ, որը գուցե այդքան էլ հասկանալի չէր և կասկածի առիթներ տվող որոշում էր, բայց դա մեծ և նպատակային կոշիկների արտադրություն ապահովող, մեծ մասամբ բարեգործական հիմքեր ունեցող գործարանի ստեղծումն էր։ Այդ գործարանի ֆինանսավորումն ապահովելու համար լաբորատորիայում կատարվող հույժ գաղտնի փորձարկումները պիտի տային որոշակի արդյունք, որոնց վրա գիշեր-ցերեկ համախոհների հետ աշխատում էր բժիշկը։ Նպատակի մի մասն էլ այդքան սպասված երեխային բացարձակապես ամենալավ ապագա ժառանգելն էր, անհոգ և մտազերծ մթնոլորտ ստեղծելը։ Իր ցավերն ու մտքերն էլ թոթափվում էին կնոջ գրկում, միակ հանգիստ և խաղաղ վայրում՝ սիրաշատ տանը։

Քիչ բան կարելի էր իմանալ բժշկի մասին. նրա կյանքն ասես շքեղ ու խորհրդավոր պալատ լիներ՝ դրսից կատարյալ թվացող, բայց ներսից դատարկ զնգացող պատերի ամբողջություն։ Ծանր մանկություն էր ունեցել, տառապել, տանջվել կյանքի հարվածներից, բազմիցս հրաժարվել այլևս շնչելուց, բազմիցս սողացել բարձրանալու ակնկալիքով, բազում անգամներ ծնկաչոք անցել քարոտ ու փշոտ ուղիներով։ Շատ են խղճացել, շատ են կոտրել, բայց դա նրանց չի հաջողվել։ Կնոջ հետ ծանոթացել էր փորձությունների շրջանում. միասին են անցել շատ իրավիճակներ, և գուցե դա էր հենց նրանց ամուր սիրո գրավականը։ Երբ բժշկին ուղղում էին այն հարցը, թե ինչպես է հասել այս մակարդակին, ինչպես է որբանոցի փողոցներից ճանապարհ հարթել կատարյալ կյանք, ճանաչում, համբավ ստացել, որն է եղել հաջողության կարգախոսը, նա ժպտում էր՝ հայացքը թաքցնելով, քթի տակ մրթմրթում ինչ-որ բան, շրջանցում ու կարճ պատասխանում. «Ես կարող եմ ձեզ պատմել երկրորդ, երրորդ, տասներորդ կամ ունեցածս ողջ մնացյալ միլիոնների մասին, բայց ոչ առաջինի»։

Թերևս այսքանը…

Ամիսներ անց շրջադարձային փոփոխություններ տեղի ունեցան, դրվեցին գործարանի կառուցման հիմքերը, բայց նոր մոլուցք էր ի հայտ եկել՝ անընդհատ հարստություն կուտակել. գործարանի գաղափարը տարօրինակ ու կայծակնային անցումներ էր մտցրել նրանց բնականոն կյանքում։ Կինն էլ զգում էր անբացատրելի սառնություն, բայց այս անգամ ոչ քամուց։ Անցնող-դարձող օրերի հետ ավելի ու ավելի էր աճում այդ անվերջանալի հեռավորությունը։

     Մի օր էլ գլխացավից ուշքի չէր գալիս կինը, փորձում էր ամեն կերպ ասել ամուսնուն, որ այլևս չի դիմանում, ինչ-որ բան այն չէ իր հետ։ Սաստկանում էր իրավիճակը, և օգնություն էր պետք։ Սակայն բժիշկը դուրս եկավ, ինչ-որ դեղեր շպրտեց սեղանին, հրեց կնոջն ու խնդրեց դրանց ձեռք չտալ, շուտով կվերադառնա ու մոլագարի պես դուրս ցատկեց։ Ցավից գրեթե ուշագնաց եղած կինը ձեռքը մեկնեց դեղերին, գլխացավի համար նախատեսված տուփը վերցրեց և ագահաբար կուլ տվեց…

     Օրեր անցան…

Կնոջ ու չծնված երեխայի շիրմաքարի գլխին լուռ ու գլխիկոր կանգնած էր բժիշկը… Վե՞րջ, այո’, վերջ… Ամեն բան հասավ իր ավարտին։ Այն, ինչ, թվում էր, նոր պիտի ծաղկեր, հանկարծ անհետացավ, անէացավ խավարտչին լռության մեջ։

Ապրած կյանքը բաց գրքի նման անցավ աչքերի առջևով։ Երբեմնի կուտակած ողջ հարստությունը քանի-քանի այդպիսի շիրմաքարեր կշարեր, եթե այսօր այստեղ նա կանգնած չլիներ ունեցվածք «դարսելու» չարածին մոլուցքի դիմաց։ Ասում են՝ «բումերանգի էֆեկտն» ամենուր է։ Իր ստեղծած կենսաբանական զենքը, այն հաբերը, որոնք կանաչ թղթիկներով պիտի լցնեին գրպանները, դատարկեցին  ողջ սիրտն ու հոգին։ Սովորական տուփերի մեջ քողարկված այդ «զենքը» ոչ այլ ինչ էր, քան սուր դանակ սեփական ոսկորի համար։ Փրկվեցին կյանքեր անմեղների գնով։

***

Դատի ժամանակ՝ մինչ դատավճիռ կայացնելը, վերջին բառերը խոսեց.

  – Երբ փոքր էի, ինձ գլորում էին որբանոցի աստիճաններից, գլորում ու գլորվում կյանքի սանդուղքներով։ Ես կոտրված ապակու միջով էի նայում բոլոր այն անհոգ մարդկանց, որոնք անհաս երազանք էին սրտիս ու մտքիս համար։ Դաժան օրերից հետո մտքումս հազար ու մի ծրագիր էի մշակում ինձ ցավ պատճառողներին կյանքից դանդաղ հեռացնելու մասին, հազար ու մի իրագործելի ծրագիր։ Ես ուզում էի լինել լավագույն ծնողը երեխաներիս համար, քանզի գիտեի՝ ինչ է նշանակում մնալ մեն-մենակ աշխարհի դիմաց։

Ինչևէ, արդեն գիտեք։

Բայց ինձ ամենամեծ ցավը տվեցին ու մինչև հիմա տալիս են կոշիկները։ (Քար լռություն դահլիճում)։ Այո’, կոշիկները։ Հերթական փախուստի ժամանակ ամբողջությամբ ոտքերս արյունոտվել էին, մաշված կոշիկներիս մեջ ապակեծածկ զանգված էին դարձել։ Հուսակորույս վազքի ժամանակ գլուխս խփեցի փոքրամարմին տղամարդու, որն էլ, տեսնելով կոշիկներս, հանեց իրենն ու ինձ հագցրեց հագած կոշիկները, և այդ օրից ես երդվեցի հիմնել գործարան, որտեղ կվաճառվեն երբևէ չկրած կոշիկներ ( քմծիծաղ տվեց): Ես այն ժամանակ կարծեցի, թե կոշիկները կրած են վաճառվում և ուրախությունից վազելով հեռացա, հետո վերադարձա, որ հարցնեի, բայց այլևս չգտա նրան։ Եվ հիմա (ավելի բարձր ծիծաղելով և ծոծագրպանից հանելով մանկան փոքրիկ նկարազարդ կոշիկները ՝ շարունակեց), երբ բոլորդ գիտեք՝ ով եմ ես, վերցրեք սրանք և համարեք, որ երազանքս կատարվեց։ Վերցրե´ք և ամբողջ աշխարհին գոռացե´ք. «Վաճառվում են մանկական կոշիկներ՝ երբևէ չկրած»։ Գոռացե´ք ու մեղադրե´ք հրեշիս. չէ՞ որ ես իմ երազանքով սպանեցի երազանքս։

Ծիծաղեց, խփեց, կորցրեց ինքնակառավարումն ու հեռացվեց դահլիճից։

***

Վճիռ՝ գնդակահարել ոճրագործին։ (Գնդակահարել երազանքը սպանողին

Մասնակից 14

Բարև, հայությու´ն. ես Գևն եմ՝ 20 տարեկան, գեղեցիկ, գանգուր մազերով, կանաչ աչքերով մի հրաշք անձնավորություն։ Կոպիտ եմ, համառ, բայց դրա հետ մեկտեղ բարի եմ և հասկացող։ Ունեմ շատ-շատ ընկերներ, բայց նրանց մեծ մասը ինձ հետ շփվում է մի նպատակով. շատ հարուստ ընտանիքից եմ։ Ունեմ փոքր եղբայր՝ իմ Ալենը. 3 ամսական է իմ կյանքի իմաստը։

Մի անգամ՝ տուն վերադանալիս, որոշեցի նվեր տանել նրան. քայլում էի ու անցա մի խանութի մոտով, որտեղ դրված էին մանկական կոշիկներ, վրան էլ ցուցանակ` «Վաճառվում են մանկական կոշիկներ՝ երբևէ չկրած»։ Ինչ խոսք, հետաքրքիր գրություն էր, ու ցանկացա րոպե առաջ իմանալ, թե ինչու է այդպես գրված. միգուցե մարկետինգային քայլ էր՝ հաճախորդների ուշադրությունը գրավելու համար: Ինչևէ, մտա խանութ՝ հետաքրքրությունս բավարարելու։ Իմ հարցին, թե ինչու է այդպես գրված, խանութի ամբողջ անձնակազմի դեմքի արտահայտությունը միանգամից փոխվեց և մռայլվեց։ Աշխատակիցներից մեկը վերջապես խոսեց.

-Կոշիկները խանութի տնօրենի տղայինը պետք է լինեին… հա, պետք է լինեին, որովհետև այդպես էլ չի հասցրել դրանք կրել։

Լսելով դա՝ վերևում նկատեցի տնօրենին՝ թախծոտ աչքերով կանգնած: Նա ուշադիր նայում էր ինձ ու մի քանի րոպե հետո խնդրեց, որ իր հետ առաջանամ իր սենյակ։ Նստեցինք, ու տնօրենը սկսեց պատմել, թե ինչու է այդպես գրված ցուցանակին.

-Երբ որոշեցի կոշիկները այսպիսի ցուցանակով դնել խանութիս ամենաերևացող տեղում, շատերը սկսեցին մտնել ու հարցնել արժեքը, ասել, թե ինչ գեղեցիկ կոշիկներ են: Միայն դու էիր, որ հետաքրքրվեցիր, թե ինչու է այդպես գրված ցուցանակի վրա:

Երեք տարի առաջ էր, երբ կինս ասաց, որ փոքրիկի է սպասում: Այդ պահին չգիտեմ՝ ինչ զգացի. կարծես հողը ոտքերիս տակից փախչեր. ուրախությանս չափ ու սահման չկար: Վստահ էի, որ տղա եմ ունենալու, իմ տղան՝ իմ Դավիթը… գնել էի Դավիթիս համար կոշիկներ, որ պետք է այդ օրը երեկոյան նվիրեի կնոջս, բայց, ցավոք, չեմ հասցնում. այդ օրը կինս որոշում է անակնկալ անել և գալ աշխատանքիս վայր… ա˜խ, այդ չարաբաստիկ օրը. կնոջս հարվածում է մեքենան, վարորդն էլ փախուստի է դիմում: Մահանում են… հա, մահանում են՝ իրենց հետ տանելով նաև ինձ. այդ դեպքից հետո ես հոգեպես մահացել եմ։

Հետո պարզվեց, որ շատ հարուստ մարդու տղա է եղել, ու գործը ամբողջովին փակված է. նա մնացել է անպատիժ։ Կարծես ամեն ինչ սառավ. չէի կարող այլևս լսել նրան և առանց որևէ բառ ասելու դուրս եկա…

Ես՝ 17 տարեկան, հորս մեքենայի ղեկին, իսկ մեքենայի առջևում՝ այդ հղի կինը՝ անգիտակից պառկած…

Մասնակից 13

Վաճառվում են մանկական կոշիկներ՝ երբևէ չկրած: Խնդրում եմ, հե´տ բերեք մանկությունս և գնե´ք այդ կոշիկները ինձ համար: Չէ՞ որ դրանք նոր են, չէ՞ որ մանկական են, ազնիվ, անմեղ, ինչպես նորածին երեխաները, որոնք այս անարդար կյանքի հետ ոչ մի պայմանագիր, ոչ մի պարտավորություն դեռ չունեն: Կոշիկները դեռ չեն կատարել իրենց առաջին քայլերը, ոտք չեն դրել անկայուն, խարխուլ հատակին և դեռ չեն սայթաքել: Չեն կեղտոտվել հատակին գոյացած այն փոշուց, որը ձևավորվել է մարդու կյանքի ընթացքում կատարած սխալների հետևանքով: Պահել են իրենց մաքրությունը, անկեղծությունը, պարզությունը, միամտությունը: Մարդիկ ինչքան մեծանում են, այնքան ակամա սկսում են շատ շփվել կյանքի բացասական կողմի հետ: Այն կարծես իր մոտ է կանչում մեզ, գերում հաճույքներով, զվարճանքներով, որոնք, սակայն, մի ակնթարթ են տևում, իսկ հետո մենք ստիպված ենք լինում քայլել առաջ՝ դեպի ապագա՝ արդեն իսկ կեղտոտված, անփայլ կոշիկներով, որոնք ակամա մեզ համար խոչընդոտ են դառնում դեպի դրականն ու լավը: Երեխաները պարզ են, անկեղծ, բարի, լցված չեն չարությամբ ուրիշների հանդեպ. նրանք կարծես հրեշտակներ լինեն այս անիրավ կյանքում: Հրեշտակներ, որոնք մի սխալի, մի թերացման դեպքում կարող են դառնալ մեզ նման հրեշներ: Ճիշտ է, արդեն ուշ է ինչ-որ խորհուրդներ տալու համար, քանզի անցել է մեր մանկությունը, քանզի մեր կոշիկները արդեն կեղտոտ են, բայց ուշ չէ ապագայում դրանց վրա նոր հետքեր, նոր փոշի չավելացնելու համար: Ամեն ինչ մեր ձեռքում է, ամեն ինչ որոշում ենք ինքներս: Ինքներս պիտի հասկանանք, թե ինչ է ուզում կյանքը մեզնից, թե ինչ ենք ուզում մենք կյանքից, և ինքներս պետք է ընտրենք այն ճանապարհը, որով ստիպված են լինելու քայլել մեր կոշիկները:

Մասնակից 12

Աշուն էր: Քայլում էի փողոցով: Օդը սառն էր: Մի պահ մրսեցի, բայց շարունակեցի քայլել: Տխուր էի, մտքերով տարված: Հանկարծ նկատեցի մի աղջկա, որ նստած էր փողոցի անկյունում: Նա այնքան էլ լավ տեսք չուներ: Կողքին դրված էին նոր ու գեղեցիկ կոշիկներ: Այնտեղ, որտեղ նստած էր աղջիկը, պատին փակցված էր մի ցուցանակ, որտեղ գրված էր. «ՎաՃառվում են մանկական կոշիկներ՝ երբևէ չկրած»: Ինձ հետաքրքրեց դա, և ես քայլեցի դեպի այդ աղջիկր: Մոտեցա նրան. նա ցրտից կուչ էր եկել, բայց գլուխը բարձրացրեց ու նայեց ինձ:  

 Ես մտադրություն չունեի գնելու այդ կոշիկները, բայց հետաքրքիր էր (դրանք երևի հենց նրանն էին), ինչու՞ նա չէր հագել դրանք և դրել էր վաճառքի: 

        Սկզբում հարցրի.

        -Ի՞նչ արժեն կոշիկները։

        Շփոթված պատասխանեց․

         – 7000 ցենտ:

Զարմացա, թե ինչու հենց այդքան, հետո խոստացա վճարել միայն մի պայմանով, որ նա ասեր, թե ինչու էր այստեղ և ինչու էր վաճառում իր կոշիկները: Զարմանալի էր, բայց համաձայնեց: Աղջիկը թաց աչքերով, կարծես վերհիշելով ինչ-որ բան, սկսեց պատմել.

– Մայրս հիվանդ է, հայրս վաղուց է մահացել: Ես ու մայրս ապրում ենք մենակ: Մայրս աշխատում էր և հազիվ էր հոգում մեր կարիքները, բայց, ցավոք, նա հիմա հիվանդ է: Վերջերս ինձ համար կոշիկներ էր գնել՝ կուտակած մի փոքրիկ գումարով: Բայց ես որոշել էի, որ դրանք հագնելու եմ ծննդյանս օրը: Քանի որ մայրս հիվանդ է, և նրան դեղեր են հարկավոր, ես չգիտեի, թե որտեղից գումար գտնել, որոշեցի վաճառել ինձ համար այդքան թանկ կոշիկները: Գնացի դեղատուն, և պարզվեց, որ անհրաժեշտ դեղերի համար պետք է վճարեմ 7000 ցենտ: Դրա համար էլ այդքան արժեն կոշիկները:           

           Մի պահ հուզվեցի: Դժվար էր, բայց ցույց չտվեցի հուզմունքս:             

           Ես տվեցի խոստացածս գումարը աղջկան և խնդրեցի, որ կոշիկները ինձնից ընդունի որպես նվեր: Նրա աչքերը միանգամից փայլեցին: Շատ ուրախացավ․  թե՛ մայրը կբուժվի,   թե՛ ինքը կհագնի իր սիրելի կոշիկները:      

  Շատ ժամանակ է անցել այդ օրվանից, բայց մինչև հիմա հիշում եմ նրան: Սկզբում ինչքա՜ն ցավ ու տխրություն կար նրա աչքերում, բայց իմ փոքրիկ քայլից հետո այդ աղջնակի աչքերի փայլն ու դեմքի ժպիտը վերադարձան: Ինչքան քիչ բան է հարկավոր՝  ցավն ու տխրությունը ուրախության վերածելու համար:                      

   Ինձ համար չնչին մի բան, նրա համար՝ մի ողջ աշխարհ…                                                                                                                                    

Մասնակից 11

Ինչի՞ց է մեզ զրկում պատերազմը։ Ի՞նչ ենք մենք կորցնում այս դարավոր պայքարի պատճառով։ Ես կասեմ, կպատմեմ մի բախտավոր, բայց անբախտ մարդու պատմությունը։

Նա ապրում էր իր կնոջ հետ, իսկ մի քանի ամսից, ինչպես ինքն էր ասում, պիտի ծնվեր իր տան «լույսը»։ Սակայն այդ մարդը չափազանց հայրենասեր էր։ Լսելով սկսված պատերազմի մասին՝ նա որոշեց գնալ ճակատ։ Հեռանալիս նա ասաց կնոջը.

– Ես կվերակառուցեմ մեր տունը։

-Դու միշտ ես դա ասում,- պատասխանեց կինը՝ ժպիտը դեմքին։

-Ես կվերադառնամ, խոստանում եմ։ Դու ինձ կսպասե՞ս։ Դուք ինձ կսպասե՞ք։

Կինը ոչինչ չպատասխանեց։ Արցունքներն աչքերին՝ նա ժպտաց ու ամուր գրկեց ամուսնուն։

Պատերազմը տևեց ամիսներ։ Այդ մարդը տուն վերադարձավ վահանով, այլ ոչ վահանի վրա։ Նա կատարեց իր խոստումը։ Բայց… տունը դատարկ էր…

Այդ մարդը չկարողացավ նորից գրկել կնոջը, այդպես էլ չտեսավ իր երեխային, չլսեց իր «տան լույսի» քաղցր ձայնը, չվերակառուցեց տունը…

Տան սենյակներից մեկում նա գտավ մի տուփ, որին նայելով՝ աչքերն արցունքոտվեցին։ Տուփի վրա կար մի գրություն. «Տան լույսի համար»։

Տատիկս պատմում էր, որ մի քանի տարի առաջ Ազատամարտիկների փողոցով քայլելիս «Խարիսխ» խանութի դիմաց նա հաճախ էր տեսնում այդ մարդուն իր անդավաճան տուփի հետ, որը նա այդպես էլ չվաճառեց։ Տուփի վրա կար նոր գրություն. «Վաճառվում են մանկական կոշիկներ՝ երբևէ չկրած»։

Մասնակից 10

Կյանքի լավագույն պահերը անսպասելի են լինում, սակայն կյանքի ամենակարևոր ու ամենաերջանիկ պահին մենք սպասում ենք ամբողջ սրտով։ Այդ պահը քո փոքրիկ հրաշքի, այն մանկան ծնունդն է, որ կյանքիդ մռայլ գույները փոխարինում է ավելի վառ, ավելի պայծառ գույներով, նրա, ով լցնում է կյանքիդ դատարկությունը։ Երբ գրկում ես փոքրիկին, սկսում ես նրա հետ նպատակներ ու երազանքներ կապել։ Սակայն պետք չէ երջանիկ պահերին մոռանալ, որ կյանքը դառը կատակ է ու մի օր քեզանից խլում է ամեն ինչ, նույնիսկ այն հրաշքին, ում հետ դեռ երեկ երազանքներ էիր կապում։ Նա լավ գիտի, որ փոքրիկին քեզանից խլելով՝ խլում է քո կյանքի իմաստը՝ թողնելով քեզ դատարկություն։ Ու այդ պահին հասկանում ես, որ ամեն ինչ կտայիր չզգալու համար այն, ինչ զգացիր երեխային գերեզման դնելիս, երբ զգացիր, որ փոքրիկի դագաղն ամենածանրն է աշխարհում։
     Վե՛րջ, ավարտվում է ամեն ինչ։ Միայն փշրված երազանքներն ու մանկական իրերն են շարունակում ժամանակ շահել՝ փորձելով շոշափելի դարձնել այն, ինչն արդեն հիշողություն է, և սրտի մեծ ցավով որոշում ես ազատվել դրանցից, նվիրել կամ վաճառել, վաճառասեղանին էլ կարող է գրված լինել. 《ՎԱՃԱՌՎՈՒՄ ԵՆ ԿՈՇԻԿՆԵՐ՝ ԵՐԲԵՔ ՉԿՐԱԾ》…
Ասում են՝ ժամանակը կբուժի բոլոր վերքերը, բայց ժամանակը վատ բժիշկ է։ Ժամանակը չի բուժում։ Այն ուղղակի վերքերը փակում է նոր կյանքի փորձի վիրակապով, բայց ինչ-որ տեղ դիպչելիս այդ վիրակապը պոկվում է, ու վերքը էլ ավելի շատ է  ցավում։

Մասնակից 9

Իր՝  սովորական  դարձրած   հերթական  օրերից  մեկն  էր։  Ծանր քայլերով մոտեցավ պատշգամբին․ բնությունը հրավիրում էր զբոսանքի։ Որոշեց  այս  անգամ  չմերժել  հրավերը և դուրս եկավ  իր  տնից։

Անցնում  էր  մտամոլոր՝ փորձելով  ազատվել  մտքերից։ Միայնակ  այդ մարդը  վաղուց էր կորցրել կյանքի հանդեպ իր հետաքրքրությունը։ Հայացքը  հաճախ  ոչինչ  չէր արտահայտում՝ բացի կյանքում իր իմաստազրկված  գոյության  գիտակցման  ողբերգությունից։ Նրան նայելիս կարող էիր  բացահայտել  իր  հոգեվիճակի  որոշ  նրբություններ, քանի որ աչքերը՝ որպես  հոգու  հայելի, արտահայտում  էին  խոր  կսկիծ  և  թաքնված  տխրություն։

Չնայած  քայլում  էր  շատ  ցրված և հաճախ  անուշադրության մատնում   շուրջը կատարվելիքը, այս անգամ  անտարբեր չանցավ  մի գրության կողքով․ «Վաճառվում են կոշիկներ՝ երբևէ չկրած»։ Մի՞թե ճակատագրի քմծիծաղն էր դա։ Մի պահ անշարժացավ  տեղում։ Զգացումները  խեղդում  էին  կոկորդը՝ պատրաստ ապստամբելու յուրաքանչյուր պահի։ Հիշողություննե՜ր․․․հիշողությունները համակում էին նրա միտքը՝ դաժանորեն անցյալ տեղափոխելով։

Նա գրկել էր իր փոքրիկին․ լույս աշխարհ էր եկել  կյանքի՝ իր  նոր իմաստը։ Հասկացավ դա, երբ իր ձեռքերի մեջ առավ նրան։ Ողջ Երջանկությունը մի փոքրիկի մե՞ջ։ Այո՛, այդպես էր։

Բայց երեխան փակել էր աչքերը։  «Մի՞թե չես ուզում բացել այն»,- աղաչում էր նրան հայրը։ Երեխան չէր շնչում, ինչպես այդ պահին հայրը։ 

Մեկ տարի էր անցել։ Նույն երջանկությամբ հիշեց, թե ինչպես էր գրկել նրան։ Ցանկացավ մանկական պարզությամբ կրկին ուրախանալ փոքրիկ ոտքերով։ Ահա և մեկ նախադասություն, բայց մի ամբողջ հոգեվիճակ․․․

Մասնակից 8

Անձրևը սկսեց վարարել, անձրևանոց չունեի. ստիպված վազեցի ու մտա առաջին պատահած խանութը: Վարդագույն պատերով փոքրիկ  խանութի ներսում գեղեցիկ շարված էին երեխաների կոշիկներ,  իսկ առաստաղից կախված ցուցանակի վրա գրված էր. «Վաճառվում են կոշիկներ՝ երբևէ չկրած»:  Տարօրինակ է, մի՞թե պետք է կրած կոշիկներ վաճառեին, այն էլ՝ մանկական: Մի քանի րոպե լուռ ուսումնասիրում էի գրվածքն ու  կոշիկները, երբ լսեցի տարեց կնոջ ձայն.

-Հանի’ր թաց բաճկոնդ, ես քեզ նորը կտամ, իսկ թեյը շուտով պատրաստ կլինի:

Մոտեցա սենյակի անկյունում դրված աթոռին.  սենյակի այդ հատվածը քիչ էր լուսավորած: Թեյը մատուցելուց  հետո այդ կինը սկսեց շոյել մազերս՝  թեթև ժպիտով նայելով աչքերիս: Սկզբում  վախեցա, բայց նրա հայացքի մեջ նշմարվող մայրական ջերմությունը ցրեց իմ բոլոր վախերը: Որոշ ժամանակ լռելուց հետո  տիկինը խոսեց.

-Ի՜նչ լավ է, որ դու կաս: Ի՜նչ լավ է, որ դու ծնվել ես: Ի՜նչ լավ է, որ քո կոշիկներն այստեղ չեն վաճառվում:

Մտքերս խառնվեցին. ի՞նչ է խոսում այս կինը, ուզում էի հարցնել, բայց չգիտես ինչու չէի կարողանում: Ապշած հայացքս տեսնելով՝ ասաց.

-Իմ աղջիկն էլ պետք է երկար մազեր ունենար. ես նրան միշտ այդպես էի պատկերացնում: Երկար ժամանակ է անցել այն օրից,  երբ ամուսինս ստիպեց ինձ հրաժարվել իմ հրեշտակից։ Նա պետք է Արևիկ անունը կրեր։ Այնքան  փոքրիկ ու գեղեցիկ կոշիկներ էի գնել նրա համար. այ նայի՛ր, դրանցից մի քանիսը այստեղ եմ պահում: 

Սենյակի կենտրոնում միանգամից աչքի էին ընկնում դեղին կոշիկները։ Դրանք դրված էին ապակե տուփի մեջ. տուփի վրա կար այսպիսի մակագրություն. «Ես Արևիկն եմ, ես չեմ ծնվել, քանի որ աղջիկ էի»:

-Իսկ ու՞մ են պատկանում մնացած կոշիկները,-հուզմունքս մի կերպ թաքցնելով՝ հարցրի ես:

-Աննային, Հասմիկին, Սոնային ու մնացած աղջիկներին: Տարեկան 1500 կոշիկ…

Անձրևը կտրվեց. խոստացա կրկին այցելել կնոջը ու շնորհակալություն հայտնելով՝ դուրս եկա խանութից:  Մտքումս միայն մի  միտք էր. «Տարեկան 1500 կոշիկ… Ինչ լավ է, որ ես կամ, ինչ լավ է, որ իմ կոշիկներն այդտեղ չեն վաճառվում»։

Մասնակից 7

Աննան երկար տարիներ աշխատում էր կոշիկի գործարանում։ Ուներ մի աղջիկ, նրա հետ ապրում էր փոքրիկ տնակում։ Ամուսինը վաղուց էր լքել ընտանիքը՝ պատճառաբանելով սոցիալական խնդիրները, քանի որ աշխատանք չէր կարողանում գտնել և գումար վաստակել կնոջը և երեխային պահելու համար։ Աննան ամեն առավոտ, արցունքն աչքերին, աղջկան ճանապարհում էր դպրոց, քանի որ երեխայի կոշիկները մաշվել էին, իսկ ինքը բավարար գումար չուներ, որպեսզի գներ և՛ սնունդ, և՛ կոշիկները կամ հագուստ։ Աշխատանքի էր գնում հույսով, որ կարող է մի փոքր գումար ետ գցել և աղջկա համար նոր կոշիկներ գնել, որ ոտքերը չմրսեն։

Ժամանակ առ ժամանակ հարևանների երեխաների հին, մաշված կոշիկներն էր բերում աղջկա համար, բայց տեսնում էր նրա նեղված դեմքը։ Փոքրիկն անընդհատ կրկնում էր, որ ուզում է իր իսկ համար գնված կոշիկները կրել, ոչ թե ուրիշ երեխաներինը։ Իսկ Աննան, ցույց չտալով իր ցավը և հուզմունքը, կրկնում էր, որ մի օր դստրիկն անպայման կունենա այն, ինչ ուզում է։

Հաճախ պատահում էր՝ երբ աշխատանքն ավարտելուց հետո գնում էր պահեստ՝ ստուգելու՝ արդյոք ամեն ինչ տեղում  է, տեսնում էր, թե ինչպես են մնացածները թաքուն մի-մի զույգ գողանում, մտածում էր՝ գուցե նրանք էլ իրենց երեխաների համար են տանում։ Իրեն էլ ստիպում էին նույնը անել, համոզում էին, թե աշխատավարձի սպասելով՝ ոչինչ էլ չի կարող ձեռք բերել։ Սակայն Աննայի ներքին ձայնը հուշում էր, որ դա սխալ է, գուցե մի տեղ մի դուռ բացվի իր համար։

Անցնում է երկար ժաանակ։ Աննան մի կերպ գումար էր խնայել դստեր ծնունդին նվեր գնելու համար։ Որոշել էր մի զույգ գեղեցիկ կոշիկներ նվիրել։ Երեկոյան՝ տուն գնալիս, երկու երիտասարդ հարձակվում են նրա վրա, փորձում խլել պայուսակ և գումար։ Երբ տեսնում են, որ կինը ոչինչ չունի, խլում են տուփով կոշիկները։ Աննան պայքարում էր մինչև վերջին ուժերը, ամեն կերպ փորձում էր պահել դստեր համար ամենաթանկ նվերը՝ մորից։ Երիտասարդները առանց խղճալու նրան, վերցնում են կոշիկները և փախչում։ Աննան հուսահատված նստում է խոնավ գետնին և մտածում, թե ինչ է ասելու դստերը, ուր են նրա այդքան երկար սպասված կոշիկները։

Վերջապես հասնում է տուն, նայում երեխայի՝ սպասելիքներով լի աչքերին և հուզմունքը մի կերպ զսպելով՝ ասում է, որ նրա համար հատուկ կոշիկներ է կարել տվել, և որ չեն հասցրել վերջացնել։ Գուցե և հենց վաղը կամ ամենաուշը մի քանի օրից պատրաստ կլինի։

Այդպես անցնում է մի քանի օր։ Աննան կարողացել էր էլի մի փոքր գումար խնայել։

Տուն վերադառնալիս տեսնում է նոր բացված փոքրիկ խանութ, որի վրա գրված էր. «Վաճառվում են մանկական կոշիկներ ՝երբևէ չկրած»։

Ուրախությունից քիչ էր մնում՝ թռվռար։ Արագ ներս է մտնում և զարմանքից քարանում։ Բոլորը այն կոշիկներն էին, որոնք գողացել էին հենց իրենց պահեստից։ Պտտվում է, հերթով ուսումնասիրում, կանգնում է մի զույգ կոշիկի դիմաց. աչքերը լցվում են արցունքով։ Դրանք այն կոշիկներն էին, որոնք նա իր տանջանքով գնել էր աղջկա համար։ Մոտենում է մի երիտասարդ և սկսում բարձր խոսել, համոզել, որ դրանք որակով են։ Կինը նայում է երիտասարդի դեմքին, ճանաչում այն տղային, որ խլեց իր ձեռքից ամենաթանկը։ Երիտասարդը նույնպես ճանաչում է կնոջը, փորձում է արդարանալ։ Աննան ոչինչ չի ասում, միայն լռում է և դուրս գալիս։

Տանը աղջկան ասում է, որ դեռ չեն պատրաստել, և պետք չէ շտապել, քանի որ ուզում է ամենալավ կոշիկները նվիրել դստերը։ Աղջիկը ուրախ գրկում է մայրիկին և ասում, որ կսպասի, ինչքան որ պետք է։

Հաջորդ օրը՝ տուն վերադառնալիս, Աննան նկատում է, որ խանութի վրայի ցուցանակը չկա, և խանութն էլ ամբողջովին դատարկ է։ Ամբողջ ճանապարհին մտածում էր, թե ինչ է պատահել։

Երբ տուն է մտնում, աղջիկը հրճվանքով վազում է ու գրկում մայրիկին, ասում, որ նա ամենալավն է աշխարհում, որովհետև նվիրել է ամենագեղեցիկ կոշիիկները։ Աննան շփոթված էր, և միաժամանակ ուրախ։ Շփոթմունքի ավելի է մեծանում է, երբ տեսնում է տուփը։ Տուփի վրա գեղեցիկ բացիկի մեջ գրված էր.«Նվիրում եմ մանկական կոշիկներ՝ երբևէ չկրած»։            

Մասնակից 6

Հարբածների մի տեսակ կա, որոնց սիրում եմ, որովհետև անկեղծ են։ Նրանք, կարծես խմելով, վերագտնում են իրենց կորցրած ուժերը և խոսում են բացեիբաց, ծայր աստիճան անկեղծ։ Կարծում եմ՝ այսօրվա անկեղծացողը ես եմ։

Սրանից ուղիղ քսաներեք տարի առաջ էր, երբ իմացա, որ կինս՝ Ասթինեն, ինձ երեխա պիտի պարգևի։ Անասելի երջանիկ էի։ Շուտով հայր պիտի դառնայի։ Ժառանգս պիտի ծնվեր՝ տղաս։

Հերթական ստուգման ժամանակ բժիշկը շնորհավորեց մեզ՝ ասելով, որ մեր երեխան աղջիկ է։ Ես ու Ասթինեն քարացանք։ Մենք տղա զավակ էինք ցանկանում։ Տունդարձի ճանապարհին ոչինչ չէինք խոսում։

-Ի՞նչ ես մտածում,- ընդհատեց լռությունը Ասթինեն։

Էլի ոչինչ չխոսեցի։

Մենք երիտասարդ էինք։ Մտածեցինք դեռ շատ երեխաներ կունենանք ու որոշեցինք հեռացնել պտուղը։ Կատարյալ հիմարություն էր։

Երբ ընտանիքում աղջիկ է ծնվում, ասում են, որ Աստված ցանկացել է մոր պարկեշտությունն ու առաքինությունը տեսնել նաև աղջկա մեջ։ Այսինքն՝ տեսնել կնոջ բարոյական վերածնունդը։ Մենք հրաժարվեցինք մեր աղջկանից, որովհետև ուզում էինք, որ տղա ծնվեր՝ հարգանք, պատիվ ու ազնվություն ունեցող ժառանգ։

«Վաճառվում են մանկական կոշիկներ՝ երբևէ չկրած»: «Ես չծնվեցի, ծնողներս ինձ չտեսան, բայց միշտ հիշելու են»: «Ես չծնվեցի, որովհետև աղջիկ էի, չծնվեցի՝ որովհետև առաջնեկը պետք է տղա լինի»: «Ես չծնվեցի, որովհետև չէի կրելու հորս ազգանունը»: Սրանք պարզապես խոսքեր չեն. սրանք մարդու սիրտ կտոր-կտոր անելու հատկություն ունեցող խոսքեր են։

Այս ամենից անցել է արդեն քսաներեք տարի, բայց մեր ընտանիքում այլևս չեղավ ո’չ բարոյական վերածնունդ, և ո’չ էլ ծնվեց հարգանք վայելող ժառանգ։ Կիսատ մնացինք…

Երևի ամենակարևորն այս կյանքում քեզ հասկանալն է, ինքդ քեզ։ Կարևոր է, որ ինքդ քեզ հետ հաշտ լինես։ Պիտի հասկանաս, որ աղջիկ թե տղա, միևնույն է, երեխան բռնապետ չէ, որ եկել է զավթելու քո կյանքը, միայն քո մարմնի ու արյան պտուղը չէ։ Երեխան թանկարժեք գավաթ է, որը քեզ կյանքն է տվել, և որի մեջ պետք է զարգացնես ստեղծարար կրակը։

Նա իմ ու Ասթինեի ազատագրված սերն էր, որի մեջ պետք է աճեր ո’չ թե «մեր» կամ «սեփական» երեխան, այլ հոգի՜։ Բայց…

Եվ վերջին բաժակ գինին խմելով՝ ասում եմ ձեզ. Հիշե’ք, մարդի՜կ, որ աղջիկ ունենալը կյանքում լավագույնն է, որ կարող է պատահել ձեզ հետ։